Братислав Живуловић « УДРУЖЕЊЕ СРПСКИХ ПИСАЦА ШВАЈЦАРСКЕ

SEDAM SRPSKIH ČUDA

1.ĆELE KULA

Ćele kula” je jedinstven spomenik u svetskim razmerama. Nekada se nalazio van grada, na Carigradskom drumu, a sada je u samom gradu, na bulevaru Braće Tasković. Kula je podignuta od lobanja srpskih ratnika, poginulih na Čegru, kod Niša, u bici koja se odigrala 31. maja 1809. godine. Izgrađena je vrlo brzo nakon bitke i to po naređenu Hursid paše, tadašnjeg truskog zapovednika Niša, kasnije velikog vezira.
Srpski ustanici pridavali su veliku pažnju oslobođenu Niša. Zato je već u proleće 1809. godine na domak grada dosla velika vojska, 16.000 boraca, predvodjenih Milojem Petrovićem, Hajduk Veljkom, Petrom Dobrnjcem i vojvodama, Ilijom Barjaktarevićem, Pauljom Matejicem i Stevanom Sinđelićem. Položaje su zauzeli po severnom obodu kotline, pored sela Gornji i Donji Matejevac i Kamenica. Sa napadom na grad se odugovlačilo, pa su Turci imali vremena da se znatno ojačaju. Toliko da 31. marta oni napadnu prvi. Iz tvrđave je, u jutarnjim časovima, izašao veliki broj vojnika i krenuo na najistureniji položaj, šanac na brdu Čegar, kojim je komandovao resavski vojvoda, Stevan Sinđelić. Zbog nesloge, koja je bila prisutna medju srpskim starešinama, Sinđelić nije dobio adekvatno pojačanje, pa je, bez obzira na hrabrost njegovih vojnika, poraz bio neminovan. Kada je veliki broj Turaka vec počeo da ulazi u šanac, vojvoda Stevan Sinđelić je, ne želeći da se preda, ušao u barutanu i opalio hitac iz kubure. U vazduh je odleteo ceo šanac, zajedno sa Srbima, ali i ogromnim brojem turskih vojnika koji su nadirali.
Evropa je prvi put bila obaveštena o ovom spomeniku turske svireposti i srpske hrabrosti 1833. godine, kada je francuski pesnik i akademik, Alfons de Lamartin izdao svoje delo “Put na istok”, gde je, u posebnom odeljku, “Beleške o Srbiji”, ukazao na značaj ovog spomenika za Srbe i potrebu da bude sačuvan.
Medjutim, opasnost po “Ćele kulu” došla je od samih Turaka. U drugoj polovini XIX veka, kada je niškim pašalukom upravljao Mithat paša, kasniji predsednik turske vlade i poznati modernizator otomanske države, doneta je odluka o rušenju ovog objekta, čije je izvršenje sprečeno intervencijom niških Turaka.
Nakon oslobođenja od Turaka, “Ćele kula” je bila u teškom, gotovo kritičnom stanju. 1878. godine podignut je ćeremidni krov na četiri stuba, iznad kule. Spašavanje spomenika nastavljeno je prilozima iz cele Srbije, pa je 1892., prema projektu beogradskog arhitekte, Dimitrija T. Leka, podignuta kapela nad “Ćele kulom”. Kasnije je ispred kapele postavljena bista Stevana Sinđelića, ploča sa Lamartinovim tekstom o “Ćele kuli” i uređivan okolni prostor.
Danas je na kuli preostalo 58 lobanja o kojima se, zajedno sa celim okruženjem, niški Narodni muzej i ceo grad brižljivo vodi računa, poštujući reci Alfonsa de Lamartina: Neka Srbi sačuvaju ovaj spomenik. On ce naučiti njihovu decu šta vredi nezavisnost jednog naroda, pokazujuci kakvu su cenu platili njihovi očevi.

2.ĐAVOLJA VAROŠ

Spomenik prirode „Đavolja Varoš“ nalazi se na jugu Srbije, 27 km jugoistočno od Kuršumlije, a 89 km jugozapadno od Niša. Od Beograda je udaljen 288 km, ako se putuje preko Kruševca, a 320 km preko Niša.
Ovaj prirodni spomenik čine dva, u svetu retka, prirodna fenomena: zemljane figure, kao specifični oblici reljefa koji u prostoru deluju vrlo atraktivno, i dva izvora jako kisele vode sa visokom mineralizacijom.
Ova dva u svetu retka prirodna fenomena posmatrana zajedno „Đavolju Varoš“ čine pravim svetskim čudom prirode. Atraktivnost dva neviđena čuda prirode dopunjuju okolni prirodni ambijent koji oko zemljanih figura deluje surovo, skoro mistično, a u širem okruženju živopisno i pitomo, kao i ostaci naselja, stare crkve, groblja i nekoliko zanimljivih rudarskih jama.

Lokalitet „Đavolja Varoš“ je stavljen pod zaštitu države još 1959. godine, a 1995. godine je Uredbom Vlade Republike Srbije proglašen za prirodno dobro od izuzetnog značaja i stavljen u prvu kategoriju zaštite – SPOMENIK PRIRODE. Ukupno je zaštićeno 67 ha površine.

3. HRAM SVETOG SAVE

Početak gradnje – 1936.
Ropstvo srpskih zemalja pod Turcima trajalo je pet vekova. Slavna država Nemanjića prestala je da postoji, ali je Srpska pravoslavna crkva ostala, sa svojom večitom verom u Hrista, sa svojim manastirima, freskama, rukopisima – sa srpskim narodom. Najveću uvredu srpskom narodu turski zavojevači su učinili 1595.godine, kada su telo Svetog Save, koje je počivalo u manastiru Mileševi (u koji je preneseno 1237.godine iz Trnova u Bugarskoj gde je umro 1235.godne), doneli u Beograd i spalili na Vračaru.
Prvi Hram Sv.Save iz 1895 godine (privremena crkvica) podignuta na mestu na kome se danas gradi Hram
Tri stotine godina posle ovog gnusnog čina, u Beogradu se 1895.godine – tek neku deceniju po definitivnom oslobođenju od turske okupacije – osniva Društva za podizanje hrama Svetog Save na Vračaru, sa ciljem da se hram podigne na mestu na kojem su spaljene njegove mošti. Društvo su osnovali stotinu najuglednijih građana tadašnjeg Beograda, na čelu sa mitropolitom Mihajlom. Društvo je donelo Pravila, čiji prvi član glasi: Društvo za podizanje hrama Svetog Save osniva se sa zadatkom da ostvari davnašnju želju vaskolikog Srpstva podizanjem velilepnog Hrama na Vračaru, kao mestu na kojem su spaljene svete mošti Božjeg ugodnika i prvog srpskog arhiepiskopa i prosvetitelja.
Godine 1905. raspisuje se javni konkurs za izradu projekta. U tekstu konkursa se zahteva da crkva treba da bude monumentalna i da je u srpsko-vizantijskom stilu, da ima veličinu 2.000-2.500 kvadratnih metara, da bude predviđen sistem grejanja, i da ima odvojen zvonik. Na konkurs je prispelo pet radova, koji su tokom 1906.godine prosleđeni u Petrograd na ocenu Komisiji koju je imenovala Imperatorska akademija umetnosti u Petrogradu. Komisija je konstatovala da “s pogledom na važnost hrama, ne može preporučiti ni jedan od podnesenih projekata za ostvarenje”. Do izbijanja rata sa Bugarskom 1912.godine, i zatim tokom Svetskog rata 1914-1918, nisu mogla biti tražena nova rešenja. Posle okončanja rata i oslobođenja, obnovljeno je 1919.g. Društvo, i osnovan novi Odbor na čelu sa patrijarhom Dimitrijem. Godine 1926, raspisan je novi jugoslovenski konkurs. Osnovni uslovi konkursa bili su da građevina bude u osavremenjenom srpsko-vizantijskom stilu, da bude projektovana za 6.000 vernika i na površini od 3.000 m2. Prispela su 22 projekta i mada prva i treća nagrada nisu dodeljene, konkurs je smatran po broju i kvalitetu učesnika, uspelim. Kao najuspešniji rad, nagrađen je drugom nagradom projekat profesora arhitekte Bogdana Nestorovića. Godine 1930, Odbor za izgradnju hrama, na čelu sa patrijarhom Varnavom, doneo je odluku da se izrada projekta poveri arhitekti Nestoroviću, kao i arhitekti Aleksandru Deroku, čiji rad je na konkursu dobio visoki otkup i koji je bio vrsni poznavalac srednjevekovne umetnosti.
Gradnja hrama počinje 1935.godine. Godine 1939, na dan Spaljivanja moštiju Svetog Save (10.maja), položio je patrijarh Gavrilo povelju sa tekstom čiji deo glasi: U ime Oca i Sina i Svetog Duha, za vlade blagovetnog gospodara Petra Drugog karađorđevića i Njegovog Kraljevskog Namesništva, blagoslovom i činodejstvom Njegove Svetosti patrijarha srpskog Gavrila i mnogobrojnog naroda osveti se 10.maja ljeta Gospodnjeg 1939.ovaj temelj započetog sabornog hrama u slavu i spomen Svetog Save…. požrtvovanjem blagočestivog našeg naroda i revnosnim rukovodstvom Društva za podizanje hrama Svetog Save na Vračaru podiže se ovaj veličanstveni hram u Beogradu na Vračaru na mestu gde su spaljene česne mošti Svetiteljeve kao vidan i večiti spomenik duboke zahvalnosti svega našega naroda svome prvom Arhiepiskopu, Učitelju, Prosvetitelju i Preporoditelju srpskom, velikom Ugodniku Božjem, Ravnoapostolu i Svetitelju Slovena Svetom Savi…na dobro naše svete pravoslavne Crkve, na sreću i napredak našeg uzvišenog Kraljevskog Doma i celog našeg naroda. Amin. Projekat dadoše arhitekti g. g. Bogdan Nestorović i Aleksandar Deroko, uz saradnju inženjera g. Vojislava Zađine. Izvodi preduzeće Rasina. Od početka građevinskih radova 1935.godine, do nemačke okupacije Srbije, izvedeni su temelji Hrama i podignuti zidovi visine 7 i 11 metara. Bombardovanjem Beograda 6.aprila 1941.godine, i ulaskom Jugoslavije u rat, prekidaju se svi radovi na Hramu. Odvođenjem patrijarha Gavrila u nemački logor Dahau, uništavanjem organizacije gradilišta i kancelarija preduzeća Rasina, useljavanjem auto-parka nemačke vojske u prostor unutar zidova Hrama i pljačkom imovine Društva, zamire svaka pomisao o gradnji Hrama. Po završetku rata, 1944.godine, prostor Hrama služi partizanskim i sovjetskim jedinicama takođe za vozni park. Kasnijih godina, prostor koriste razna preduzeća kao magacin. Godine 1945, nova komunistička vlast vrši sekvestriranje celog Svetosavskog platoa, sa zidinama Hrama, malom crkvom Svetog Save i parohijskom zgradom. Usled novih prilika, Društvo za podizanje hrama Svetog Save prestaje da postoji, i kao takvo do današnjeg dana nije obnovljeno.
Nastavak gradnje – 1985.
Dolaskom na čelo Srpske pravoslavne crkve 1958. godine, patrijarh German obnavlja ideju o nastavku gradnje Hrama. Njegova mudrost i dugogodišnja upornost urodili su plodom. Tek posle 88 ponovljenih molbi – i isto toliko odbijanja, 1984. godine postignuta je saglasnost u Republici (19. juna) i u gradu Beogradu (14. septembra) za nastavak gradnje, uz svesrdno zalaganje predsednika Predsedništva Srbije Dušana Čkrebića. Septembra iste godine, patrijarh German imenuje profesora arhitektu Branka Pešića za protonajstora nastavka projekta i organizacije gradnje Hrama. Za poslove na projektovanju, angažovan je Projektni biro „Studio” iz Beograda, a za organizaciju gradilišta izabrano je Građevinsko preduzeće „Rad”, takođe iz Beograda.
Posle gotovo pola veka, u nedelju 12. maja 1985, u o čišćenom prostoru unutar zidina Hrama u kojem je podignut veliki oltarski podijum sa razapetim nebom, služena je svečana Liturgija. Načalstvovao je patrijarh German, uz sasluženje dvadeset episkopa i brojnog sveštenstva, a pevao je hor od 300 pevača. U unutrašnjosti zidina Hrama bilo je oko 12.000 vernika, dok je u porti bilo oko 80.000 ljudi. Na kraju svete Liturgije, Njegova Svetost patrijarh German je održao besedu.

4.RESAVSKA PEĆINA

Resavska pećina se nalazi u istočnoj Srbiji, na području Gornje Resave, 20 km od Despotovca. Smeštena je u krečnjačkom brdu “Babina glava” na obodu kraškog polja “Divljakovac” i na nadmorskoj visini od 485 m. Ubraja se u red najstarijih pećina u našoj zemlji, jer je stara 80 miliona godina, a stariji nakit se procenjuje na oko 45 miliona godina. Njeno stvaranje je počelo pre velikog ledenog doba hemijskim i mehaničkim radom reke ponornice u krečnjačkoj geološkoj podlozi.
Resavska pećina je otkrivena 1962. godine, iako su za nju i ranije znali čobani koji su se u pećinu sklanjali sa ovcama da bi se zaštitili od nevremena. Za posetioce je otvorena 1972. godine. Pećina je duga 4,5 km, detaljno je istraženo 2.830 m, a za posetioce je uređeno oko 800 m. Temperatura u Resavskoj pećini je konstantna tokom cele godine i iznosi +7°C, dok vlažnost vazduha varira od 80-100%.
Unutrašnjost pećine obiluje brojnim i raznovrsnim dvoranama , kanalima, galerijama, stubovima, stalaktitima, stalagmitima, draperijama i okamenjenim vodopadima. Pećinski nakit prisutan je već na samom ulazu, koji se nalazi na 485 m nadmorske visine. Nakit je nastao rastvaranjem kalcijum karbonata, a boja zavisi od minerala kroz koji je prošla voda. Pojavljuje se u tri boje, crvenoj (od oksida gvožđa), beloj (od kristalnog kalcijuma) i žutoj (od primesa gline).
Prilikom prolaska kroz pećinu posetioci se kreću spiralnom betonskom stazom, pravac obilaska je u jednom smeru, odnosno povratak nije istom stazom. Staza prolazi kroz različite dvorane na dva nivoa (gornja i donja galerija). Najniža tačka do koje dolaze posetioci nalazi se na 405 m nadmorske visine. U gornjoj galeriji obilaze se četiri dvorane. Prva je “Dvorana sraslih stubova ili kolonada”, koja je ime dobila po stubovima koji su srasli od poda do tavanice, a sastoje se od kalcita žućkaste boje. U drugoj, “Dvorani košnica”, tavanica je prekrivena stalaktitima koji se još uvek formiraju. Drugu i treću dvoranu spaja kanal crvenih breča koga u našoj zemlji ima samo u Resavskoj pećini. Kanjonski kanal je najsuvlji deo pećine i ne sadrži pećinski nakit. Po sredini kanala nalazi se ponor “Slepi tunel”, dug 25 m, koji je ispitan, ali nije uređen za razgledanje. Kanjonskim kanalom stiže se do treće dvorane – “Predvorja istorije”. Ime je dobila po tome što je u njoj nađen alat (kamena sekira, vrhovi kopalja), lobanja polarne lisice i ognjište praistorijskog čoveka. Kraćim tunelima, koji su naknadno probijeni, dolazi se do “Staze okamenjenih vodopada”, sa “Orguljama”. Dvorana je veoma akustična., a mogu se videti dva kristalno bela kipa, “Baba” i “Deda”. Dužim veštačkim tunelom dolazimo do četvrte – “Kristalne dvorane”, u kojoj se nalazi pećinski nakit poznatiji kao “Obešena ovca” i “Stopalo slona”. Udubljenje u zidu pećine nastalo spajanjem stalaktita i stalagmite zove se “Zvono” ili “Kavez”.
Resavska pećina pripada grupi prirodnih dobara od izuzetnog značaja, odnosno nacionalnog ranga. Uredbom Vlade Republike Srbije ona je dobila status zaštićenog spomenika prirode, uključujući i neposrednu okolinu površine 11 hektara.

5.PEĆKA PATRIJARŠIJA

Na samom ulazu u Rugovsku klisuru, nedaleko od Peći, smeštena je Pećka patrijaršija. U manastiru se nalaze četiri crkve, sazidane jedna uz drugu, tako da danas čine jedinstvenu građevinu. Najstarija crkva Sv. apostola, podignuta je u trećoj deceniji 13. veka, a ktitor je bio drugi srpski arhiepiskop Arsenije I, koji je ovde preneo sedište arhiepiskopije, koje se dotle nalazilo u Žiči. Jednobrodna građevina sa kupolom, prostranim oltarskim polukružnim prostorom i izduženim pravougaonim prostorom podseća na arhitektonsko rešenje manastira Žiča.
Početkom 14. veka, u razmaku od desetak godina, sa obe strane stare crkve podignute su nove, sa severne strane crkva Sv. Dimitrija, a sa južne Bogorodičina crkva i uz nju mala crkva Sv. Nikole. Sa zapadne strane podignuta je priprata. Crkva Sv. Dimitrija ima osnovu sažetog upisanog krsta sa kupolom koja se oslanja na ugaone pilastre i fasadama oživljenim alternacijom kamena i opeke. Bogorodičina crkva je po arhitekturi bliska crkvi Sv. Dimitrija, a mala crkva Sv. Nikola je jednostavne arhitekture.
Čitava istorija stilova srednjovekovnog zidnog slikarstva može se sagledati na zidovima crkava. Najstarije freske se nalaze u potkupolnom prostoru crkve Sv. Apostola (13. vek). Najveći deo fresaka u crkvi Sv. Dimitrija radio je slikar Jovan za koga je karakteristična sklonost za prikazivanjem detalja. Devojka sa krčagom u slici Rođenje Bogorodice u oltaru poznata je zbog svoje klasične lepote i ljupkosti. Freske u priprati slikane su u nekoliko mahova, od 14. do 18. veka. Odmah do ulaza nalazi se oslikana loza Nemanjičke dinastije.
U crkvi Sv. Dimitrija smeštena je manastirska riznica, sa brojnim ikonama, rukopisnim knjigama i kujundžijskim predmetima. Ikone potiču iz pećke ikonopisačke radionice, koja je bila naročito aktivna u drugoj polovini 16. veka. U unutrašnjosti crkava sačuvani su mermerni sarkofazi sa moštima pećkih arhiepiskopa i patrijarha, koji zbog skulptorskih ukrasa predstavljaju vredna umetnička dela.
Na 20. zasedanju UNESCO-ovog komiteta za Svetsku baštinu, koje je održano u Viljnusu, Litvanija, od 08. do 16. jula 2006. godine, na Listu Svetske kulturne i prirodne baštine upisani su manastiri Pećka patrijaršija, Gračanica i crkva Bogorodice Ljeviške u Prizrenu, kao ekstenzija manastira Dečana (koji se na Listi Svetske baštine nalazi od 2004. godine), a pod zajedničkim nazivom “Srednjovekovni spomenici na Kosovu (Srbija)”.

6.MEDIANA

Nedaleko od Niša nalazi se Mediana, predgrađe antičkog grada Naissusa. Prostirala se u blizini reke i termalnih izvora, na površini od preko 40 hektara. Mediana je izgrađena početkom 4. veka naše ere, u vreme Konstantina Velikog, kao rezidencija u kojoj su boravili rimski carevi prilikom posete Naisusu.
Arheološka istraživanja svedoče o veličini i raskoši rezidencije u Mediani. Centralni prostor zauzimala je vila koja je zahvatila površinu od 6.000 m2. Luksuzne građevine od čvrstog materijala sa stubovima, dekorisane su mozaicima i freskama. Krajem 4. veka Mediana je teško stradala u požaru, a potpuno je uništena u vreme Hunske najezde 441. godine. Naselje je ubrzo obnovljeno, ali bez nekadašnjeg sjaja. Tokom druge polovine 5. veka i u 6. veku podignut je veći broj zgrada, ali skromnih dimenzija i od lošeg materijala. Početkom 8. veka, u vreme prodora Avara i Slovena, Mediana je konačno opustela.
Danas su vidljivi ostaci temelja, mozaika i mermernih figura, a arheološki nalazi čuvaju se u Narodnom muzeju u Nišu i Muzeju Medijane u Brzom Brodu, selu udaljenom 6 km jugoistočno od Niša

7.LEPENSKI VIR

Arheološko nalazište Lepenski Vir nalazi se u Đerdapskoj klisuri, na niskoj dunavskoj terasi. To je središte jedne od najznačajnijih praistorijskih kultura. Na lokalitetu Lepenskog Vira otkriveni su ostaci sakralne arhitekture iz vremena 7000. do 6000. godina pre nove ere. Sva naselja kulture Lepenskog Vira ležala su na niskim terasama, malim i izolovanim, jer ih je po dužini presecao Dunav, dok su ih po širini zatvarale strme padine okolnih brda.
Arhitektura Lepenskog Vira je osobenog stila, jer se ne pojavljuju ortogonalne osnove i vertikalni zidovi. Staništa u naseljima imaju oblik zarubljenog kružnog isečka sa strmim krovom koji naleže na osnovu sa čvrstim podovima od izlomljenog krečnjaka, u koji je uglavljen veliki oblutak i uz njega uvršćene kamene skulpture. U središtu svih naselja nalazio se prostrani trg, a staništa oko njih su bila raspoređena u redove. Trg je bio mesto gde su se obavljali razni rituali. Na osnovu oblika i proporcija staništa može se utvrditi da su graditelji Lepenskog Vira raspolagali određenim matematičkim znanjima.
U naselju su bila svetilišta istog oblika kao i staništa. Oko ognjišta su bile smeštene skulpture velikih oblutaka koji prikazuju ljudsku figuru na kojoj je prvobitno oblikovana samo glava. U kasnijoj fazi, skulputure dobijaju oblik ljudske figure i postaju pravi idoli. Na njima su najčešće modelovane ribolike ljudske glave, riba, jelen, a na nađenim predmetima su ugravirane zagonetne predstave: znaci slični koordinatnom sistemu, skice, slova, brojke, predeli.
Arheološkim istraživanjima otkriveno je ukupno 136 objekata. Kako ne bi bilo potopljeno puštanjem u rad hidroelektrane “Đerdap I”, naselje Lepenski Vir je premešteno na viši nivo, gde je izgrađena i muzejska zgrada u kojoj su izloženi najznačajniji arheološki nalazi i kopije najlepših skulptura, čiji su originali u Narodnom muzeju u Beogradu.

Napisao Bratislav Živulović